ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନଠାରୁ କେତେ ଭିନ୍ନ? କିଏ ଭୋଟ ଦିଅନ୍ତି ? କିପରି ଗଣନା ହୁଏ ?

ସୋମବାର ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଭାରତର ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଜଗଦୀପ ଧନଖର ତାଙ୍କ ପଦରୁ ଇସ୍ତଫା ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି । ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁଙ୍କୁ ପଠାଯାଇଥିବା ଏକ ଚିଠିରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟଗତ କାରଣ ଦର୍ଶାଇ ସେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ଯତ୍ନକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେବା ପାଇଁ ସେ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରଭାବରେ ଭାରତର ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ପଦରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେଉଛନ୍ତି । । ଧନଖରଙ୍କ ହଠାତ୍ ଇସ୍ତଫା ପରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କୁ ନେଇ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଛି ।

ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନରେ କିଏ ଭୋଟ ଦିଅନ୍ତି?

ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନରେ, ରାଜ୍ୟସଭାର ୨୩୩ ନିର୍ବାଚିତ ସାଂସଦ, ରାଜ୍ୟସଭାରେ ୧୨ ଜଣ ମନୋନୀତ ସାଂସଦ ଏବଂ ଲୋକସଭାର ୫୪୩ ଜଣ ସାଂସଦ ଭୋଟ ଦେଇପାରିବେ। ଏହିପରି, ମୋଟ ୭୮୮ ଜଣ ଭୋଟ ଦେଇପାରିବେ। ତଥାପି, ଯେତେବେଳେ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନ ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନ ପାଇଁ ତାରିଖ ଘୋଷଣା କରିବେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଲୋକସଭା ଏବଂ ରାଜ୍ୟସଭାରେ ସମସ୍ତ ବର୍ତ୍ତମାନର ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ଗଣନା କରିବ।

ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନରେ ଭୋଟ କିପରି କରାଯାଏ?

ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୬୬ ରେ ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏହି ନିର୍ବାଚନ ଆନୁପାତିକ ପ୍ରତିନିଧି ପଦ୍ଧତି ଦ୍ୱାରା କରାଯାଏ, ଯାହା ଲୋକସଭା କିମ୍ବା ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନର ଭୋଟିଂ ପ୍ରକ୍ରିୟାଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ। ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନରେ ଭୋଟିଂ ଏକକ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣୀୟ ଭୋଟ ସିଷ୍ଟମ ମାଧ୍ୟମରେ କରାଯାଏ। ସରଳ ଶବ୍ଦରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଏହି ନିର୍ବାଚନରେ ଭୋଟରଙ୍କୁ ପସନ୍ଦ ଆଧାରରେ ଭୋଟ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପସନ୍ଦ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପସନ୍ଦ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଏବଂ ସେହିପରି, ସେ ବାଲଟ୍ ପେପରରେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତାଙ୍କର ପସନ୍ଦ ସଂଖ୍ୟା ଲେଖନ୍ତି। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଗୁପ୍ତ ବାଲଟ୍ ସିଷ୍ଟମ ମାଧ୍ୟମରେ କରାଯାଏ। ଭୋଟରଙ୍କୁ କେବଳ ରୋମାନ ସଂଖ୍ୟା ଆକାରରେ ତାଙ୍କର ପସନ୍ଦ ଲେଖିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ଏହାକୁ ଲେଖିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ନିର୍ବାଚନ କମିଶନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିବା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କଲମ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ।

ଭୋଟ କିପରି ଗଣନା କରାଯାଏ?

ପ୍ରଥମେ ଦେଖାଯାଏ ଯେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥୀ କେତେ ପ୍ରଥମ ପସନ୍ଦ ଭୋଟ ପାଇଛନ୍ତି। ତା'ପରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ପ୍ରଥମ ପସନ୍ଦ ଭୋଟ ଯୋଡାଯାଏ। ମୋଟ ସଂଖ୍ୟାକୁ ଦୁଇ ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜିତ କରାଯାଏ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଭାଗଫଣ୍ଟରେ ଯୋଡାଯାଏ। ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରାପ୍ତ ସଂଖ୍ୟାକୁ ଜଣେ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ଗଣନାରେ ରହିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ କୋଟା ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ।

ଯଦି ପ୍ରଥମ ଗଣନାରେ ଜଣେ ପ୍ରାର୍ଥୀ ବିଜୟ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ କୋଟା ସହିତ ସମାନ କିମ୍ବା ତା'ଠାରୁ ଅଧିକ ଭୋଟ ପାଆନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ବିଜୟୀ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ। ଯଦି ଏହା ସମ୍ଭବ ନହୁଏ ତେବେ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଆଗକୁ ନିଆଯାଇଥାଏ। ପ୍ରଥମେ, ପ୍ରଥମ ଗଣନାରେ ସବୁଠାରୁ କମ୍ ଭୋଟ ପାଇଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚନ ଦୌଡ଼ରୁ ବାଦ ଦିଆଯାଏ।

ଏହା ପରେ, ଦୌଡ଼ରୁ ବାହାର ଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପ୍ରାଥମିକତାକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୋଟଗୁଡ଼ିକୁ ଯାଞ୍ଚ କରାଯାଏ ଯେ କାହାକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରାଥମିକତା ଦିଆଯାଇଛି। ତା'ପରେ ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରାଥମିକତା ଭୋଟଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରାଯାଏ। ଏହି ଭୋଟଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶ୍ରଣ କରିବା ପରେ, ଯଦି କୌଣସି ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ଭୋଟ କୋଟା ସଂଖ୍ୟା ସହିତ ସମାନ କିମ୍ବା ତା'ଠାରୁ ଅଧିକ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ବିଜୟୀ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ।

ଯଦି ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଶେଷରେ କୌଣସି ପ୍ରାର୍ଥୀ ନିର୍ବାଚିତ ନହୁଏ, ତେବେ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜାରି ରହେ। ସବୁଠାରୁ କମ୍ ଭୋଟ ପାଇଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ବାଦ ଦିଆଯାଏ। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେଉଥିବା ବାଲଟ୍ ପେପର୍ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଗଣନା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ବାଲଟ୍ ପେପର୍ଗୁଡ଼ିକୁ ପୁଣି ଯାଞ୍ଚ କରାଯାଏ ଏବଂ ଦେଖାଯାଏ ଯେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରାଥମିକତା କାହାକୁ ଦିଆଯାଇଛି।

ତା'ପରେ ସେହି ପ୍ରାଥମିକତା ସମ୍ପୃକ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜାରି ରହିବ ଏବଂ ଜଣେ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ଭୋଟ ସଂଖ୍ୟା କୋଟା ସହିତ ସମାନ ନହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁଠାରୁ କମ୍ ଭୋଟ ପାଇଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କୁ ବାଦ ଦିଆଯିବ।

ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥୀତ୍ୱ କେବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ?

ନିର୍ବାଚନରେ ଠିଆ ହେବା ପାଇଁ, ଯେକୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଅତି କମରେ 20 ଜଣ ସଂସଦ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତାବକ ଭାବରେ ଏବଂ ଅତି କମରେ 20 ଜଣ ସଂସଦ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ସମର୍ଥକ ଭାବରେ ମନୋନୀତ କରିବାକୁ ପଡିବ। ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥୀ ହେବା ପାଇଁ, 15,000 ଟଙ୍କାର ସୁରକ୍ଷା ଜମା ଜମା କରିବାକୁ ପଡିବ। ନାମାଙ୍କନ ପରେ, ନିର୍ବାଚନ ଅଧିକାରୀ ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ନାମ ବାଲଟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ।

ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ କ'ଣ ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି, ସେ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି?

ଯଦିଓ ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ବହୁତ ସୀମିତ, କିନ୍ତୁ ରାଜ୍ୟସଭାର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ଭୂମିକା ବହୁତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ଯେତେବେଳେ କୌଣସି କାରଣରୁ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ପଦବୀ ଖାଲି ହୋଇଯାଏ ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ ଆହୁରି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ। ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କୁ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ପୂରଣ କରିବାକୁ ପଡିବ କାରଣ ଜାତିର ମୁଖ୍ୟଙ୍କ ପଦବୀ ଖାଲି ରଖାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଦେଶର ପ୍ରୋଟୋକଲ ଅନୁସାରେ, ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ମଧ୍ୟ ଶୀର୍ଷରେ ଥାଆନ୍ତି। ଏହା ପରେ ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଏବଂ ତା'ପରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ।

ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନଠାରୁ କେତେ ଭିନ୍ନ?

ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନରେ, ସଂସଦର ଉଭୟ ଗୃହର ସଦସ୍ୟମାନେ ଭୋଟ ଦିଅନ୍ତି। ଏଥିରେ ରାଜ୍ୟସଭାର ମନୋନୀତ ସଦସ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନରେ, ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟର ନିର୍ବାଚିତ ସାଂସଦ ଏବଂ ବିଧାୟକମାନେ ଭୋଟ ଦିଅନ୍ତି। ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନରେ, ମନୋନୀତ ସାଂସଦମାନେ ଭୋଟ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନରେ ଏହା ହୁଏ ନାହିଁ। ଏପରି ସଦସ୍ୟମାନେ ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନରେ ମଧ୍ୟ ଭୋଟ ଦେଇପାରିବେ।